Συντάξεις: Πώς η δημογραφική γήρανση οδηγεί σε πιθανή αύξηση των ορίων ηλικίας έως τα 68,6 έτη – Ανάλυση των τεσσάρων σεναρίων και οι επιπτώσεις

Νέες προκλήσεις στα όρια ηλικίας συνταξιοδότησης διαγράφονται, καθώς η δημογραφική γήρανση επιφέρει συρρίκνωση του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας, αύξηση του προσδόκιμου ζωής και επιτακτική ανάγκη για διατήρηση της ισορροπίας του ασφαλιστικού συστήματος. Σύμφωνα με την έκθεση της Κομισιόν, Ageing Report 2027, προβλέπεται σημαντική μεταβολή στη σχέση εργαζομένων και συνταξιούχων. Συγκεκριμένα, η μέση ηλικία εξόδου από την απασχόληση αναμένεται να αυξηθεί από 64,9 έτη το 2025 σε 65,7 έτη το 2030, 66 έτη το 2040 και 66,5 έτη το 2050. Η ανοδική τάση συνεχίζεται, με την πρόβλεψη για το 2080 να φτάνει τα 68,6 έτη.

Διαβάστε επίσης: Ποιοι χάνουν από τις κύριες συντάξεις – Οι πέντε κατηγορίες

Αυτή η αύξηση κατά 3,7 χρόνια σε σχέση με το 2025 αντικατοπτρίζει τη γενικότερη ευρωπαϊκή τάση παράτασης του εργασιακού βίου, η οποία συνδέεται άμεσα με την αύξηση του προσδόκιμου ζωής. Ωστόσο, είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι η μέση ηλικία εξόδου από την απασχόληση, όπως αναφέρεται στην έκθεση, δεν ταυτίζεται με το θεσμοθετημένο όριο ηλικίας συνταξιοδότησης. Πρόκειται για μια προβολή του πότε αναμένεται οι πολίτες να σταματούν να εργάζονται, και όχι για μια απόφαση υποχρεωτικής συνταξιοδότησης στα 68 ή 69 έτη. Εντούτοις, αποτυπώνει σαφώς την κατεύθυνση των επερχόμενων αλλαγών.

Οι 3+1 πιθανές κατευθύνσεις

Σήμερα, το γενικό πλαίσιο συνταξιοδότησης στην Ελλάδα περιλαμβάνει δύο βασικές επιλογές:

• Πλήρη σύνταξη στα 62 έτη με 40 χρόνια ασφάλισης.
• Πλήρη σύνταξη στα 67 έτη με τουλάχιστον 15 χρόνια ασφάλισης.

Παράλληλα, υφίστανται ειδικές κατηγορίες ασφαλισμένων και μεταβατικές διατάξεις για όσους έχουν κατοχυρώσει ή θεμελιώσει δικαιώματα με βάση παλαιότερα όρια ηλικίας.

1. Ενδεχόμενη αύξηση των ορίων ηλικίας μέσω του μηχανισμού δημογραφικής αναπροσαρμογής: Η ελληνική νομοθεσία προβλέπει μηχανισμό δημογραφικής αναπροσαρμογής. Η πρώτη κρίσιμη αναθεώρηση είχε αρχικά οριστεί για το 2027, αλλά μετατέθηκε για το 2029, με πιθανή εφαρμογή των αλλαγών από την 1η Ιανουαρίου 2030. Σε αυτό το σενάριο, αν το προσδόκιμο ζωής αυξηθεί και δικαιολογήσει αναπροσαρμογή, τα σημερινά όρια θα μπορούσαν να αυξηθούν σταδιακά (π.χ., κατά 3 ή 6 μήνες). Η μεταβολή αυτή δεν θα επηρεάσει όλους τους ασφαλισμένους με τον ίδιο τρόπο, καθώς ο τρόπος εφαρμογής θα καθοριστεί από σχετική κανονιστική απόφαση.
2. Αναπροσαρμογή και των δύο βασικών διαδρομών συνταξιοδότησης: Το δεύτερο σενάριο προβλέπει ότι η αναπροσαρμογή θα αφορά και τις δύο κύριες διαδρομές συνταξιοδότησης. Αν αυξηθούν τα γενικά όρια, θα μπορούσε να επηρεαστεί τόσο η δυνατότητα εξόδου στα 62 με 40 χρόνια ασφάλισης, όσο και η πλήρης σύνταξη στα 67 με 15 χρόνια. Αυτό σημαίνει ότι ασφαλισμένοι που δεν έχουν συμπληρώσει τις απαιτούμενες προϋποθέσεις μπορεί να χρειαστεί να παραμείνουν περισσότερο στην εργασία. Αυτό το ενδεχόμενο είναι ιδιαίτερα σημαντικό για όσους δεν έχουν 40 χρόνια ασφάλισης, καθώς η αύξηση του γενικού ορίου των 67 ετών θα μπορούσε να καθυστερήσει περαιτέρω την έξοδό τους από την αγορά εργασίας.
3. Σύνδεση με τη φιλοσοφία του ισχύοντος ασφαλιστικού πλαισίου: Το τρίτο σενάριο συνδέεται άμεσα με τη φιλοσοφία του τρέχοντος ασφαλιστικού πλαισίου: όσο αυξάνεται το προσδόκιμο ζωής μετά τα 65, τόσο θα εξετάζεται η αντίστοιχη αναπροσαρμογή της ηλικίας συνταξιοδότησης.

• Το ενδεχόμενο μη αύξησης των ορίων: Υπάρχει, ωστόσο, και η πιθανότητα να μην υπάρξει καμία αύξηση, τουλάχιστον στην πρώτη αναθεώρηση. Αυτό θα μπορούσε να συμβεί αν τα στοιχεία για το προσδόκιμο ζωής δεν δικαιολογούν μεταβολή ή αν η κυβέρνηση επιλέξει να διατηρήσει τα σημερινά όρια για λόγους κοινωνικής και οικονομικής πολιτικής. Επιπλέον, η υπουργός Εργασίας, Νίκη Κεραμέως, έχει δηλώσει ότι οι αναλογιστικές μελέτες, με τα τρέχοντα δεδομένα, δεν υποδεικνύουν ανάγκη αύξησης των ορίων ηλικίας. Συνεπώς, η δημογραφική πρόβλεψη της Κομισιόν δεν ισοδυναμεί με κυβερνητική απόφαση.

Ποιους αφορά

Κρίσιμο ζήτημα είναι εάν και σε ποιο βαθμό ενδεχόμενες αυξήσεις θα επηρεάσουν όσους έχουν κατοχυρώσει ή θεμελιώσει συνταξιοδοτικά δικαιώματα. Σύμφωνα με το προηγούμενο καθεστώς των μεταβατικών διατάξεων, όσοι είχαν θεμελιώσει δικαίωμα έως τις 18 Αυγούστου 2015, διατηρούν τη δυνατότητα να το ασκήσουν χωρίς μεταγενέστερη αύξηση του ορίου ηλικίας. Αντίστοιχα, όσοι κατοχύρωσαν δικαίωμα την περίοδο 19 Αυγούστου 2015 – 31 Δεκεμβρίου 2021, μπορούν να συνταξιοδοτηθούν με το μεταβατικό όριο που τους αντιστοιχεί.

Οι δημογραφικές προβλέψεις

Σύμφωνα με την Κομισιόν, η Ελλάδα αναμένεται να χάσει περίπου 1.440.000 άτομα ηλικίας 20-64 ετών έως το 2050, καθώς η συγκεκριμένη πληθυσμιακή ομάδα θα μειωθεί από 6.010.000 το 2025 σε 4.570.000. Μέχρι το 2080, ο αριθμός αυτός θα υποχωρήσει περαιτέρω στα 3.820.000.

Ταυτόχρονα, το προσδόκιμο ζωής μετά τα 65 αναμένεται να αυξηθεί κατά 4,6 χρόνια για τις γυναίκες και κατά 5,1 χρόνια για τους άνδρες έως το 2080. Οι γυναίκες θα έχουν κατά μέσο όρο 26,4 επιπλέον χρόνια ζωής μετά τα 65, και οι άνδρες 23,8 χρόνια.

Επίσης, προβλέπεται σημαντική αύξηση της απασχόλησης στις ηλικίες 65-69 ετών, η οποία αναμένεται να εκτιναχθεί από 17,9% το 2025 σε 53,8% το 2080. Αυτό σημαίνει ότι περισσότεροι από έναν στους δύο ανθρώπους αυτής της ηλικιακής ομάδας θα συμμετέχουν στο εργατικό δυναμικό.

Ο αριθμός των απασχολούμενων ηλικίας 20-64 ετών προβλέπεται να μειωθεί από 4.200.000 το 2025 σε 3.800.000 το 2040 και 3.400.000 το 2050, καταλήγοντας στα 2.900.000 το 2080.

Ως ποσοστό του συνολικού πληθυσμού, οι ηλικίες εργαζομένων από 20 έως 64 ετών θα περιοριστούν από 58% το 2025 σε 57,7% το 2030, 54,1% το 2040 και 50% από το 2050 έως το 2080. Παράλληλα, το ποσοστό των ατόμων ηλικίας άνω των 65 ετών θα αυξηθεί από 23,9% το 2025 σε 25,9% το 2030, 31,1% το 2040 και 34,9% το 2050, διαμορφώνοντας μια εντελώς διαφορετική αναλογία μεταξύ εργαζομένων και συνταξιούχων.

Η αύξηση της συμμετοχής στην απασχόληση, ιδιαίτερα στις μεγαλύτερες ηλικίες, αποτελεί μία από τις βασικές παραδοχές των προβολών. Το συνολικό ποσοστό συμμετοχής του πληθυσμού ηλικίας 20-64 ετών στο εργατικό δυναμικό αναμένεται να αυξηθεί από 77,3% το 2025 σε 78,3% το 2030, 78,7% το 2040 και 79,6% το 2050, φτάνοντας στο 80,5% το 2080.

Στις ηλικίες 55-64 ετών, το ποσοστό συμμετοχής τους στο εργατικό δυναμικό από 63,8% το 2025 θα αυξηθεί σε 69,9% το 2030, 72,9% το 2040 και 72,4% το 2050, για να φτάσει στο 77% το 2080. Πρόκειται για αύξηση 13,2 ποσοστιαίων μονάδων σε ορίζοντα 55 ετών, η οποία αποτυπώνει την τάση παραμονής των μεγαλύτερων εργαζομένων στην αγορά εργασίας για περισσότερα χρόνια.