«Στόχος μας είναι να παράγουμε περισσότερη ελληνική ενέργεια από τον ήλιο και τον άνεμο, ενισχύοντας την ενεργειακή μας αυτονομία και εξασφαλίζοντας πιο προσιτές τιμές για νοικοκυριά και επιχειρήσεις». Με αυτή την πολιτική στόχευση, ο υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Σταύρος Παπασταύρου, περιγράφει τη φιλοσοφία του νέου Ειδικού Χωροταξικού Πλαισίου (ΕΧΠ) για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ). Το πλαίσιο αυτό επιχειρεί να επιλύσει μία από τις δυσκολότερες εξισώσεις της ενεργειακής μετάβασης: την αύξηση των ΑΠΕ, θέτοντας παράλληλα σαφέστερα όρια για τις εγκαταστάσεις και διασφαλίζοντας την ουσιαστική προστασία του περιβάλλοντος.
Το νέο ΕΧΠ-ΑΠΕ, που εγκρίθηκε με υπουργική απόφαση και δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως στις 19 Αυγούστου 2026, αντικαθιστά το πλαίσιο που είχε θεσπιστεί το 2008, όταν η παρουσία των ανανεώσιμων πηγών στο ελληνικό ενεργειακό σύστημα ήταν πολύ περιορισμένη.
Δεκαοκτώ χρόνια αργότερα, τα δεδομένα έχουν αλλάξει δραματικά. Η ανάπτυξη αιολικών και φωτοβολταϊκών έχει επιταχυνθεί, η αποθήκευση ενέργειας έχει καταστεί κεντρικός πυλώνας, ενώ η χώρα καλείται να πετύχει τους φιλόδοξους στόχους του Εθνικού Σχεδίου για την Ενέργεια και το Κλίμα (ΕΣΕΚ). Το ΕΣΕΚ προβλέπει για το 2030 συμμετοχή των ΑΠΕ τουλάχιστον κατά 43% στην ακαθάριστη τελική κατανάλωση ενέργειας και 75,7% στην ακαθάριστη τελική κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας.
Το νέο πλαίσιο στοχεύει να μεταφέρει την ανάπτυξη των ΑΠΕ σε μια νέα φάση: από την ταχεία διείσδυση στην οργανωμένη χωρική ανάπτυξη. Όπως επισημαίνει ο κ. Παπασταύρου, «η αξιοποίηση» του ήλιου και του ανέμου «απαιτεί σχέδιο, κανόνες και σεβασμό στον χώρο και το περιβάλλον». Βασική επιδίωξη είναι ο καθορισμός με μεγαλύτερη σαφήνεια τόσο των περιοχών ανάπτυξης έργων όσο και αυτών που χρήζουν προστασίας.
Νέα “κόκκινη γραμμή” για τα φωτοβολταϊκά
Μία από τις σημαντικότερες αλλαγές αφορά τα φωτοβολταϊκά, για τα οποία δημιουργείται ένα ενιαίο πλαίσιο περιορισμών σε εθνικό επίπεδο.
Νέοι φωτοβολταϊκοί σταθμοί δεν επιτρέπεται να εγκαθίστανται, μεταξύ άλλων, σε περιοχές Natura 2000, δάση και δασικές εκτάσεις, υγροτόπους Ραμσάρ και μικρούς νησιωτικούς υγροτόπους, εθνικούς δρυμούς, κηρυγμένα μνημεία της φύσης και αισθητικά δάση, Τοπία Ιδιαίτερου Φυσικού Κάλλους, προστατευόμενες περιοχές πολιτιστικής κληρονομιάς, Περιοχές Άνευ Δρόμων και ακτές κολύμβησης.
Στον κατάλογο προστίθενται, μετά από δημόσια διαβούλευση, ιστορικοί τόποι, αρχαία και άλλα προστατευόμενα μνημεία, καθώς και περιοχές με πηγές υδροληψίας νερού ανθρώπινης κατανάλωσης. Για τα πλωτά φωτοβολταϊκά λαμβάνονται επιπλέον υπόψη καταδυτικά πάρκα, νεότερα ναυάγια, περιοχές αγκυροβολίας και τεχνητά υποβρύχια αξιοθέατα.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η καθιέρωση ορίου στη συνολική κάλυψη γης. Η «φέρουσα ικανότητα» των φωτοβολταϊκών υπολογίζεται πλέον σε επίπεδο Περιφερειακής Ενότητας ως ποσοστό της συνολικής της έκτασης, με στόχο τον έλεγχο της συγκέντρωσης εγκαταστάσεων και της πίεσης στις χρήσεις γης. Το ανώτατο όριο για νέες εγκαταστάσεις καθορίζεται στο «1,5% της έκτασης κάθε Περιφερειακής Ενότητας».
Η επιλογή αυτή αποκτά ιδιαίτερη αξία για περιοχές όπου στο παρελθόν παρατηρήθηκαν μεγάλες συγκεντρώσεις φωτοβολταϊκών και προέκυψαν αντιδράσεις για την πίεση στην αγροτική γη και στο τοπίο.
Οι νέοι κανόνες για τα αιολικά
Αντίστοιχα, το πλαίσιο για τους νέους αιολικούς σταθμούς είναι αυστηρότερο. Μεταξύ των περιοχών όπου αποκλείεται η εγκατάστασή τους περιλαμβάνονται η Αττική και η Μητροπολιτική Περιοχή Θεσσαλονίκης, περιοχές με υψόμετρο άνω των 1.200 μέτρων, υγρότοποι Ραμσάρ και μικροί νησιωτικοί υγρότοποι, Τοπία Ιδιαίτερου Φυσικού Κάλλους, πυρήνες εθνικών δρυμών και συγκεκριμένες ζώνες προστασίας της φύσης.
Περιορισμοί προβλέπονται επίσης για νησιά έκτασης μικρότερης των 300 τετραγωνικών χιλιομέτρων (με συγκεκριμένες εξαιρέσεις), για εκτός σχεδίου περιοχές με προβλεπόμενες χρήσεις τουρισμού και αναψυχής, για Περιοχές Άνευ Δρόμων και ακτές κολύμβησης.
Ιδιαίτερη πρόβλεψη υπάρχει για τις Ζώνες Ειδικής Προστασίας Natura 2000 που αφορούν την ορνιθοπανίδα. Εκεί, η ανάπτυξη αιολικών μπορεί να γίνει μόνο κατ’ εξαίρεση, εφόσον προβλέπεται ρητά στην εγκεκριμένη Ειδική Περιβαλλοντική Μελέτη και το αιολικό δυναμικό ξεπερνά τα 7,5 μέτρα ανά δευτερόλεπτο.
Μετά τη διαβούλευση, ενισχύθηκε η σύνδεση του χωροταξικού των ΑΠΕ με το νέο Ειδικό Χωροταξικό για τον Τουρισμό: προβλέπεται απαγόρευση νέων αιολικών σε περιοχές των κατηγοριών Α και Β του ΕΧΠ Τουρισμού.
Ειδική μέριμνα για τα νησιά
Το νησιωτικό τοπίο αποτελεί ξεχωριστό κεφάλαιο. Για νέους αιολικούς σταθμούς, απαιτείται ειδική μελέτη τοπίου κατά τη διαδικασία περιβαλλοντικής αδειοδότησης, εξετάζοντας το μέγεθος της εγκατάστασης, τον χαρακτήρα του τοπίου και τις επιπτώσεις στις θέες.
Στις ορεινές περιοχές των νησιών, η αξιολόγηση θα γίνεται κατά περίπτωση, βασιζόμενη σε μορφολογικά, οικολογικά και τοπιακά χαρακτηριστικά. Το μέγιστο επιτρεπόμενο ποσοστό κάλυψης εδάφους από αιολικούς σταθμούς παραμένει στο «4% ανά Δημοτική Ενότητα».
Παράλληλα, εισάγεται μια «βαλβίδα» για περιοχές με χαμηλό μέσο άνεμο αλλά συγκεκριμένες θέσεις με υψηλό αιολικό δυναμικό. Σε Δημοτικές Ενότητες με μέσο δυναμικό κάτω από 4 m/s, μπορεί να επιτραπεί κατ’ εξαίρεση αιολικός σταθμός, εφόσον πιστοποιείται στη συγκεκριμένη θέση δυναμικό άνω των 7,5 m/s και οι εγκαταστάσεις δεν υπερβαίνουν το 1% της φέρουσας ικανότητας της Δημοτικής Ενότητας.
Αποθήκευση και νέες τεχνολογίες
Το νέο χωροταξικό δεν περιορίζεται στις δύο κυρίαρχες τεχνολογίες. Εντάσσει στον σχεδιασμό το βιοαέριο, το βιομεθάνιο, τη βιομάζα, τη γεωθερμία και τα μικρά υδροηλεκτρικά, ενώ αναγνωρίζει τον κεντρικό ρόλο της αποθήκευσης.
Το ΦΕΚ επισημαίνει ότι η ανάπτυξη μονάδων αποθήκευσης είναι απαραίτητη για την εξισορρόπηση της μεταβλητότητας της παραγωγής αιολικών και φωτοβολταϊκών, τον περιορισμό των απορρίψεων πλεονάζουσας πράσινης ενέργειας και τη μείωση των τιμών σε ώρες χαμηλής παραγωγής ΑΠΕ.
Παράλληλα, ο σχεδιασμός εστιάζει σε νέες μορφές παραγωγής, συμπεριλαμβανομένης της υπεράκτιας ενέργειας και των υπεράκτιων αιολικών, σε συντονισμό με τον θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό.
Από την “πράσινη ανάπτυξη” στην κοινωνική αποδοχή
Το μεγάλο στοίχημα του νέου πλαισίου, ωστόσο, είναι και κοινωνικό. Η ταχεία εξάπλωση των ΑΠΕ την προηγούμενη δεκαετία συνοδεύθηκε σε πολλές περιοχές από συγκρούσεις για τη χρήση γης, το τοπίο, τον τουρισμό και την προστασία της φύσης.
Γι’ αυτό, το ΕΧΠ στοχεύει στην παροχή μεγαλύτερης προβλεψιμότητας τόσο στις τοπικές κοινωνίες όσο και στους επενδυτές. Το ίδιο το κείμενο θέτει ως στόχο ένα «σαφές και διαφανές πλαίσιο» για τις αδειοδοτούσες αρχές και τις επιχειρήσεις, ώστε οι επενδύσεις να κατευθύνονται σε χωροταξικά κατάλληλες περιοχές, περιορίζοντας την αβεβαιότητα και ενισχύοντας την αποδοχή των ΑΠΕ από τις τοπικές κοινωνίες.
Οι περιοχές αποκλεισμού αποτελούν πλέον ισχυρή «κόκκινη γραμμή»: τα Περιφερειακά και τα Θαλάσσια Χωροταξικά Πλαίσια μπορούν να εξειδικεύουν τις περιοχές προτεραιότητας, όχι όμως να τροποποιούν τις περιοχές αποκλεισμού που θεσπίζει το ΕΧΠ-ΑΠΕ.
Σύμφωνα με το ΥΠΕΝ, η νέα περίοδος για τις ΑΠΕ επιδιώκει μια διαφορετική ισορροπία. Όχι στο δίλημμα «ενέργεια ή περιβάλλον», αλλά στην προσπάθεια να προσδιοριστεί εκ των προτέρων «πού μπορεί να αναπτυχθεί η πράσινη ενέργεια και πού η προστασία του χώρου», η οποία πρέπει να υπερισχύει.
Όπως συνοψίζει ο υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας, η επιδίωξη είναι «ανάπτυξη με σχέδιο, ουσιαστική προστασία του περιβάλλοντος και σαφείς κανόνες για όλους».
