Οι μονομερείς ενέργειες της Τουρκίας για την ανακήρυξη «θαλάσσιων πάρκων» περιβαλλοντικής προστασίας στο Βόρειο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο αποτελούν μέρος μιας συστηματικής προσπάθειας της γειτονικής χώρας να δημιουργήσει τετελεσμένα στο πεδίο, επιδιώκοντας να κατοχυρώσει αναθεωρητικές διεκδικήσεις. Η τουρκική ανακήρυξη «θαλάσσιων πάρκων» την παρούσα χρονική περίοδο δεν είναι αποκομμένη από τις ευρύτερες γεωπολιτικές ανακατατάξεις που προκαλεί ο πόλεμος ΗΠΑ – Ισραήλ με το Ιράν, όπου εμπεδώνονται νέα σχήματα ισχύος και οικονομικής συνεργασίας, και η Τουρκία προσπαθεί να ταρμπιστεί ορισμένα ή να πρωταγωνιστήσει σε άλλα.
Διαβάστε: Καταγγελία Κύπρου στον ΟΗΕ: “Παράνομος ο υποθαλάσσιος αγωγός που συνδέει Τουρκία με Κατεχόμενα”
Η παράνομη τουρκική ανακήρυξη «θαλάσσιων πάρκων» και το timing της ανακοίνωσης
Τα «θαλάσσια πάρκα» που ανακοίνωσε η Τουρκία καλύπτουν διεθνή ύδατα, καθιστώντας την εγκαθίδρυσή τους παράνομη. Σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας, κανένα κράτος δεν έχει το δικαίωμα να προβαίνει μονομερώς στην εγκαθίδρυση θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών σε περιοχές που βρίσκονται εκτός εθνικής δικαιοδοσίας.
Επιπλέον, τα «θαλάσσια πάρκα» είναι παράνομα και στον βαθμό που επεκτείνονται εντός ελληνικής υφαλοκρηπίδας. Συγκεκριμένα, οι περιοχές αυτές εντοπίζονται κοντά στη Λήμνο και τη Σαμοθράκη, αμφισβητώντας την επήρεια των ελληνικών νησιών, καθώς και στην Ανατολική Μεσόγειο, με την ανακήρυξη περιοχής γύρω από το σύμπλεγμα του Καστελλόριζου, όπου η Τουρκία επιδιώκει τον γεωγραφικό αποκλεισμό. Ουσιαστικά, η τουρκική ανακήρυξη «θαλάσσιων πάρκων» δεν παράγει κανένα απολύτως έννομο αποτέλεσμα, τόσο ως προς τα διεθνή ύδατα όσο και ως προς τα δικαιώματα της χώρας μας στην ελληνική υφαλοκρηπίδα.
Το εύλογο ερώτημα που προκύπτει αφορά τους λόγους για τους οποίους η Τουρκία προχώρησε, ανήμερα του Δεκαπενταύγουστου, στην επίσημη θεσμοθέτηση «θαλάσσιων πάρκων» στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο, εκδίδοντας μάλιστα σχετικά Προεδρικά Διατάγματα.
Υπονόμευση του GSI
Ο πρώτος λόγος σχετίζεται με την υπονόμευση από την Τουρκία της τριμερούς συνεργασίας Ελλάδας, Κύπρου και Ισραήλ, παρεμποδίζοντας την υλοποίηση του έργου Great Sea Interconnector (GSI), που προβλέπει την υποθαλάσσια ηλεκτρική διασύνδεση των τριών χωρών. Η τουρκική ανακήρυξη των «θαλάσσιων πάρκων» πραγματοποιήθηκε λίγες ημέρες μετά την υπογραφή στρατηγικής συμφωνίας μεταξύ του ΑΔΜΗΕ, της GSI και της Nexans, η οποία επιτρέπει την είσοδο του γαλλικού επενδυτικού Ομίλου Meridiam ως πλειοψηφικού μετόχου στην εταιρεία GSI. Η συμφωνία αποσκοπεί στην επιτάχυνση της υλοποίησης του έργου ηλεκτρικής διασύνδεσης, με προτεραιότητα την ολοκλήρωση των ερευνών στον θαλάσσιο πυθμένα. Το «θαλάσσιο πάρκο» που ανακήρυξε η Τουρκία στην Ανατολική Μεσόγειο επεκτείνεται σε περιοχές που συμπίπτουν ή γειτνιάζουν άμεσα με τη σχεδιαζόμενη πορεία του υποθαλάσσιου καλωδίου ηλεκτρικής διασύνδεσης GSI. Είναι προφανές ότι η Τουρκία επιδιώκει να ακυρώσει την ευρωπαϊκή ασπίδα προστασίας που παρέχει ο γαλλικός Όμιλος Meridiam για την προώθηση του GSI, αμφισβητώντας το δικαίωμα διεξαγωγής ερευνών χωρίς την άδειά της σε θαλάσσιες ζώνες όπου πλέον έχει ανακηρύξει «θαλάσσιο πάρκο».
Με απλά λόγια, η Τουρκία απαιτεί να δίνει η ίδια την άδεια ή να συναινεί για κάθε υποθαλάσσια έρευνα ή πόντιση καλωδίου, προσδίδοντας έτσι εγκυρότητα στο τουρκολιβυκό μνημόνιο και τη θεωρία της «γαλάζιας πατρίδας». Για να υποστηρίξει αυτούς τους σχεδιασμούς, η Τουρκία υιοθετεί σταθερά τη στρατηγική των πολεμικών παρενοχλήσεων, δημιουργώντας αβεβαιότητα στις θαλάσσιες ζώνες διέλευσης και αυξάνοντας το συνολικό κόστος του έργου ηλεκτρικής διασύνδεσης, συμπεριλαμβανομένων των ασφαλιστικών καλύψεων ρίσκου και της ναυτικής προστασίας. Στόχος είναι να καταστεί το έργο οικονομικά μη βιώσιμο.
Με την είσοδο του γαλλικού επενδυτικού Ομίλου Meridiam στο GSI, η τουρκική στρατηγική παρενοχλήσεων, την οποία προσπαθεί να ενισχύσει με την ανακήρυξη του «θαλάσσιου πάρκου» στην Ανατολική Μεσόγειο, εκτιμάται ότι αποδυναμώνεται. Αυτό συμβαίνει διότι, εάν οι γαλλικές εταιρείες (Meridiam και Nexans) που συμμετέχουν στο έργο GSI παρενοχληθούν από το τουρκικό Ναυτικό και προκληθεί οικονομική ζημία λόγω διακοπής εργασιών ή καταστροφής εξοπλισμού, τότε οι γαλλικές εταιρείες μπορεί να προσφύγουν κατά της Τουρκίας σε διεθνή διαιτητικά δικαστήρια, όπως το ICSID της Παγκόσμιας Τράπεζας, με το αιτιολογικό ότι οι ενέργειες της Τουρκίας συνιστούν έμμεση απαλλοτρίωση της επένδυσής τους. Επιπλέον, σε μεγάλα έργα, είναι σύνηθες οι ιδιωτικές εταιρείες να ενεργούν υπό τη διπλωματική κάλυψη και τη στρατιωτική προστασία της χώρας προέλευσής τους, προκειμένου να αντιμετωπίσουν τις απειλές οποιασδήποτε τρίτης χώρας.
Η γεωπολιτική αντιπαράθεση της Τουρκίας με το Ισραήλ
Ο δεύτερος λόγος για τον οποίο η Τουρκία προχώρησε στην επίσημη θεσμοθέτηση «θαλάσσιων πάρκων» αφορά τη γεωπολιτική της αντιπαράθεση με το Ισραήλ, επιχειρώντας ταυτόχρονα να κλυδωνίσει την τριμερή συνεργασία Ελλάδας – Κύπρου – Ισραήλ, κυρίως στον ενεργειακό τομέα. Η Τουρκία προβάλλει δημόσια την τριμερή συνεργασία ως μια εχθρική «συμμαχία ασφαλείας» που στρέφεται αποκλειστικά εναντίον της, και προσπαθεί να εργαλειοποιήσει τις σχέσεις που διατηρεί με αραβικές χώρες, προκειμένου να δημιουργήσει νέα σχήματα περιφερειακής ισχύος και οικονομικής συνεργασίας. Στόχος είναι η απομόνωση του Ισραήλ και η αποδυνάμωση των ερεισμάτων της Ελλάδας και της Κύπρου. Σε αυτό το πλαίσιο της τουρκικής στρατηγικής εκτιμάται ότι εντάσσεται η Συμφωνία της Μέκκας μεταξύ Τουρκίας, Σαουδικής Αραβίας και Πακιστάν. Η συμφωνία των τριών χωρών εξετάζει την αναδιαμόρφωση της οικονομικής και γεωπολιτικής αρχιτεκτονικής στη Μέση Ανατολή, καθώς αφενός επιχειρεί να αποτελέσει ισλαμικό αντίβαρο στην επιρροή του Ισραήλ στην περιοχή, αφετέρου ανασχεδιάζει τους ενεργειακούς διαδρόμους, τα έργα ηλεκτρικής διασύνδεσης και τον εμπορικό διάδρομο IMEC, όπου η Ελλάδα και η Κύπρος αποτελούν τον ευρωπαϊκό πυλώνα του διαδρόμου μέσω της τριμερούς συνεργασίας.
Η αντίδραση της Ελλάδας
Υπό τα δεδομένα αυτά, το επόμενο ερώτημα αφορά το τι πρέπει να κάνει η Ελλάδα. Οι μονομερείς ενέργειες της Τουρκίας, που επιχειρούν να δημιουργήσουν τετελεσμένα ή να επηρεάσουν μονομερώς το καθεστώς των θαλάσσιων ζωνών στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο, δεν συμβάλλουν στην εμπέδωση κλίματος καλής γειτονίας και υπονομεύουν σοβαρά τη διατήρηση «ήρεμων νερών». Η επικάλυψη ελληνικών περιοχών ελληνικής υφαλοκρηπίδας και διεθνών υδάτων και η περικύκλωση του Καστελλόριζου δημιουργούν δυνητικές συνθήκες για παρενοχλήσεις και προβλήματα στους Έλληνες ψαράδες και την ελεύθερη ναυσιπλοΐα.
Η Ελλάδα, πέραν της αρχικής άμεσης αντίδρασής της μέσω του υπουργείου Εξωτερικών, οφείλει να ενημερώσει ολοκληρωμένα διεθνείς οργανισμούς (ΟΗΕ, ΝΑΤΟ, Ε.Ε.) και συμμαχικές χώρες για τον τουρκικό αναθεωρητισμό, ο οποίος στρέφεται εναντίον της διμερούς και περιφερειακής σταθερότητας. Στόχος της χώρας μας είναι η προστασία των κυριαρχικών της δικαιωμάτων και η διαφύλαξη των ελευθεριών της ανοικτής θάλασσας.
Δημοσιεύτηκε στα Παραπολιτικά
*non-resident fellow στο Institute for Middle East Options (IMEO), με έδρα την Καλιφόρνια, Λος Άντζελες
