Ελπιδοφόρα Προκλινικά Αποτελέσματα: Αποκατάσταση Μάθησης και Μνήμης σε Ζώα
Μια σημαντική ανακάλυψη στον τομέα της νευροεκφυλιστικής έρευνας έρχεται από την Ελλάδα, με την ανάπτυξη ενός νέου φαρμακευτικού μορίου που επιδεικνύει ενθαρρυντικά αποτελέσματα σε προκλινικές μελέτες. Συγκεκριμένα, το μόριο αυτό κατάφερε να αποκαταστήσει την ικανότητα μάθησης και μνήμης σε ζώα που παρουσίαζαν συμπτώματα Αλτσχάιμερ. Την πρωτοποριακή αυτή ανακάλυψη υπογράφει ο Έλληνας ερευνητής, δρ Γιώργος Σκρέτας, μαζί με την ερευνητική του ομάδα από το Ερευνητικό Κέντρο Βιοϊατρικών Επιστημών «Αλέξανδρος Φλέμινγκ», το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και την εταιρεία-τεχνοβλαστό «ResQ Biotech». Το μόριο, με την ονομασία RSQ-020, στοχεύει στην πρωτεΐνη Ταυ, η οποία, όταν αναδιπλώνεται λανθασμένα και σχηματίζει συσσωματώματα, αποτελεί την κύρια αιτία πολλών σοβαρών νευροεκφυλιστικών ασθενειών.
Το RSQ-020 προέκυψε ως αποτέλεσμα μιας καινοτόμου τεχνολογίας που αναπτύχθηκε από την ίδια ερευνητική ομάδα. Οι επιστήμονες τροποποίησαν βακτήρια, τα οποία είναι ικανά να παράγουν δισεκατομμύρια πιθανά μόρια και ταυτόχρονα να ελέγχουν τη λειτουργικότητά τους. Ο στόχος ήταν ο εντοπισμός μορίων που διαθέτουν την ικανότητα να επιδιορθώνουν πρωτεΐνες οι οποίες έχουν αναδιπλωθεί με προβληματικό τρόπο.
Ο δρ Γιώργος Σκρέτας, διευθυντής του Ινστιτούτου Βιοκαινοτομίας του Ερευνητικού Κέντρου Βιοϊατρικών Επιστημών «Αλέξανδρος Φλέμινγκ» και συνεργαζόμενος ερευνητής του Ινστιτούτου Χημικής Βιολογίας του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ την πρωτοποριακή μέθοδο: «Ο κλασικός τρόπος ανακάλυψης φαρμάκων για τις ασθένειες που σχετίζονται με τη λανθασμένη αναδίπλωση πρωτεϊνών, ουσιαστικά ψάχνει ένα κλειδί (το υποψήφιο μόριο-φάρμακο) που να ταιριάζει σε μια κλειδαριά (την πρωτεΐνη-στόχο). Ωστόσο, οι πρωτεΐνες αυτές, που συχνά συνδέονται με τον νευροεκφυλισμό, δεν έχουν σταθερή δομή-κλειδαριά, αλλά αλλάζουν συνεχώς σχήμα. Γι’ αυτό, παρά τις δεκαετίες έρευνας και τα δισεκατομμύρια που έχουν επενδυθεί, σχεδόν καμία από αυτές τις ασθένειες δεν έχει θεραπεία που να σταματά την εξέλιξή της. Εμείς, αντί να ψάχνουμε το κλειδί που ταιριάζει στην κλειδαριά, εστιάζουμε απευθείας σε αυτό που επιτελεί τη σωστή λειτουργία, αυτό δηλαδή που ανοίγει την πόρτα. Και πώς το βρίσκουμε; Παρακολουθούμε την πόρτα να ανοίγει: όταν αυτό συμβαίνει, μέσα στα βακτήριά μας ανάβει ξαφνικά ένα έντονο πράσινο φως!».
Πρακτικά, οι ερευνητές παράγουν την ανθρώπινη πρωτεΐνη που τους ενδιαφέρει μέσα σε βακτήρια, τα οποία έχουν προγραμματιστεί ώστε να φωτίζουν μόνο όταν η πρωτεΐνη παύει να αναδιπλώνεται προβληματικά. Ταυτόχρονα, τα ίδια τα βακτήρια συνθέτουν δισεκατομμύρια διαφορετικά μικρά μόρια, με το καθένα να δοκιμάζει μια διαφορετική λύση. Κάθε κύτταρο που ανάβει, υποδεικνύει στους ερευνητές την παρουσία ενός λειτουργικού μορίου.
«Με αυτόν τον τρόπο, αντί για χρόνια δοκιμών σε εργαστηριακό περιβάλλον, ανακαλύπτουμε μέσα σε λίγες ημέρες μόρια που λειτουργούν εντός ενός ζωντανού κυττάρου, δηλαδή σε ένα περιβάλλον που προσομοιάζει πολύ περισσότερο την ανθρώπινη ασθένεια σε σύγκριση με ένα απλό δοκιμαστικό σωλήνα», επισημαίνει ο κ. Σκρέτας.
Η μέθοδος αρχικά εφαρμόστηκε για τη νόσο ALS (πλάγια μυατροφική σκλήρυνση) και την πρωτεΐνη δισμουτάση του υπεροξειδίου (SOD1). Ωστόσο, η εφαρμογή της δεν περιορίστηκε εκεί. Δεδομένου ότι οι προβληματικά αναδιπλωμένες πρωτεΐνες ευθύνονται για τη νόσο Αλτσχάιμερ, τη νόσο του Πάρκινσον και πολλές άλλες παθήσεις, η ίδια διαδικασία αναζήτησης μπορεί να εφαρμοστεί σε οποιαδήποτε από αυτές τις ασθένειες.
Ελπιδοφόρα Αποτελέσματα
Όταν η συγκεκριμένη μέθοδος εφαρμόστηκε για την πρωτεΐνη Ταυ, η οποία προκαλεί απώλεια μνήμης και γνωστική έκπτωση στη νόσο Αλτσχάιμερ και σε άλλες νευροεκφυλιστικές νόσους όταν αναδιπλώνεται λανθασμένα και συσσωματώνεται, προέκυψε το μόριο RSQ-020. Παρόλο που η πρωτεΐνη Ταυ αποτελεί τον δείκτη που αντικατοπτρίζει με τη μεγαλύτερη ακρίβεια την εξέλιξη της νόσου, οι εγκεκριμένες θεραπείες μέχρι σήμερα εστιάζουν σε μια διαφορετική πρωτεΐνη, το β-αμυλοειδές πεπτίδιο, επιβραδύνοντας την επιδείνωση της νόσου σε πολύ περιορισμένο βαθμό και με σημαντικές παρενέργειες.
Η προκλινική ανάπτυξη του μορίου RSQ-020 έχει αναληφθεί από την εταιρεία βιοτεχνολογίας «ResQ Biotech», η οποία αποτελεί τεχνοβλαστό του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και στην οποία ο κ. Σκρέτας κατέχει ηγετική θέση.
Ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά του RSQ-020 είναι ότι φαίνεται να δρα ακόμα και αφού έχει ήδη ξεκινήσει η βλάβη. Σε πειράματα που διεξήχθησαν σε ζωικά μοντέλα (φρουτόμυγες), οι οποίες είχαν ήδη απωλέσει την ικανότητα μάθησης και μνήμης, η «θεραπεία» επανέφερε αυτές τις ικανότητες στα επίπεδα υγιών ζώων. Επιπλέον, η βελτίωση αυτή διατηρήθηκε ακόμη και μετά τη διακοπή της χορήγησης για παρατεταμένο χρονικό διάστημα.
Το μόριο κατάφερε επίσης να διασπάσει τις συσσωματώσεις πρωτεϊνών που οι ερευνητές εξέτασαν απευθείας από εγκεφάλους ανθρώπων που είχαν αποβιώσει πάσχοντας από αυτές τις ασθένειες. Αυτό επιτεύχθηκε τόσο στη νόσο Αλτσχάιμερ όσο και σε δύο σπανιότερες παθήσεις, τη νόσο του Pick (μετωποκροταφική άνοια) και την προϊούσα υπερπυρηνική παράλυση. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η ίδια πρωτεΐνη παρουσιάζει προβληματική αναδίπλωση, αλλά με διαφορετική δομή. «Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό, καθώς τα μόρια που σχεδιάζονται για να στοχεύουν μια συγκεκριμένη δομή συνήθως αποτυγχάνουν σε άλλες, γεγονός που εξηγεί εν μέρει τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει αυτός ο ερευνητικός τομέας. Το συγκεκριμένο μόριο αποδείχθηκε αποτελεσματικό σε όλες τις δομές που δοκιμάστηκε», τονίζει ο Γιώργος Σκρέτας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.
Το επόμενο βήμα της έρευνας είναι να διαπιστωθεί εάν τα θετικά αποτελέσματα μπορούν να επιδειχθούν και σε ποντίκια. Για να επιτευχθεί αυτό, απαιτείται περαιτέρω χρηματοδότηση.
Για τα αρχικά στάδια της έρευνας, ο Γιώργος Σκρέτας και η «ResQ Biotech» έλαβαν το 2024 χρηματοδότηση «Proof of Concept» από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας. Την ίδια χρονιά, η εταιρεία δέχθηκε επένδυση από τον γνωστό επενδυτή και συνιδρυτή των Google Maps, Λαρς Ράσμουσεν.
Ωστόσο, για την επόμενη φάση, οι ανάγκες σε χρηματοδότηση αυξάνονται. Ο κ. Σκρέτας επισημαίνει: «Η έρευνα αυτή ξεκίνησε σε ένα ελληνικό εργαστήριο, με ευρωπαϊκή χρηματοδότηση, και η εταιρεία που την προωθεί είναι ελληνική. Ανακαλύψεις αυτού του είδους συχνά εγκαταλείπουν την Ευρώπη ακριβώς σε αυτό το στάδιο, όταν η επιστημονική προοπτική είναι ελπιδοφόρα, αλλά λείπουν τα απαραίτητα κεφάλαια για την απόδειξη της αποτελεσματικότητάς τους».
Παρ’ όλα αυτά, εάν η μέθοδος αποδειχθεί αποτελεσματική στα ποντίκια, η πρόοδος προς τα στάδια που προηγούνται των κλινικών δοκιμών σε ανθρώπους θα είναι ταχεία. Ο κ. Σκρέτας εκτιμά ότι ενδέχεται να υπάρξουν αποτελέσματα που να δικαιολογούν την έναρξη κλινικών δοκιμών εντός της επόμενης τριετίας.
Θερινό Σχολείο και Ανοιχτή Εκδήλωση με Κορυφαίους Ερευνητές
Μια διεθνής επιστημονική συνάντηση, αφιερωμένη στη μελέτη της προβληματικής αναδίπλωσης και συσσωμάτωσης πρωτεϊνών και της σύνδεσής τους με σημαντικές ανθρώπινες ασθένειες, διοργανώνει για πρώτη φορά στην Αθήνα το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών. Το γεγονός θα λάβει χώρα από τις 12 έως τις 15 Οκτωβρίου 2026, στο ξενοδοχείο «Airotel Stratos Vassilikos».
Το «Athens School of Protein Misfolding Diseases» διεξάγεται στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού έργου Horizon «Twin4Promis», το οποίο συντονίζεται από το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και τον Γιώργο Σκρέτα. Στην Αθήνα θα συγκεντρωθούν διεθνώς αναγνωρισμένοι επιστήμονες από κορυφαία πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα της Ελλάδας, της Ευρώπης και της Αμερικής, των οποίων οι πρωτοποριακές ανακαλύψεις έχουν συμβάλει καθοριστικά στη σύγχρονη κατανόηση της λανθασμένης αναδίπλωσης και συσσωμάτωσης των πρωτεϊνών.
Το πρόγραμμα του συνεδρίου περιλαμβάνει επίσης μια ανοιχτή εκδήλωση με τίτλο «Protein Misfolding Diseases- Patient challenges, available treatments and therapeutic development landscape», η οποία θα πραγματοποιηθεί στις 12 Οκτωβρίου, στις 3 μ.μ., στον ίδιο χώρο. Η εκδήλωση είναι ανοιχτή και με δωρεάν συμμετοχή για το ευρύ κοινό.
Επιστήμονες, κλινικοί γιατροί, ασθενείς και φροντιστές θα έχουν την ευκαιρία να συζητήσουν για ασθένειες που σχετίζονται με τη λανθασμένη αναδίπλωση πρωτεϊνών, τις διαθέσιμες θεραπευτικές επιλογές και τα νέα ερευνητικά δεδομένα.
«Είναι ζωτικής σημασίας για το ευρύ κοινό, πρώτον, να ενημερωθεί για την έρευνα που διεξάγεται στα ερευνητικά κέντρα και τα πανεπιστήμια, και δεύτερον, να εκπαιδευτεί όσο το δυνατόν περισσότερο στις ασθένειες της προβληματικής αναδίπλωσης πρωτεϊνών. Να κατανοήσει τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι συνάνθρωποί μας που πάσχουν από αυτές, καθώς και τις δυσκολίες που βιώνουν οι φροντιστές τους. Επιπλέον, να ενημερωθεί για τις υπάρχουσες θεραπευτικές προσεγγίσεις και τις νέες θεραπείες που διαφαίνονται στο μέλλον. Έχουν σημειωθεί σημαντικά βήματα στην αντιμετώπιση αυτών των ασθενειών, και αναμένεται να υπάρξουν ακόμα περισσότερες εξελίξεις τα επόμενα χρόνια. Θέλουμε, λοιπόν, να μεταδώσουμε το μήνυμα ότι υπάρχει η ελπίδα για σύντομες και ουσιαστικές αλλαγές», καταλήγει ο κ. Σκρέτας.
