Στο βιβλίο του «Τεχνητή Νοημοσύνη – Η Εκτόπιση της Εργασίας» (εκδόσεις Καστανιώτη), ο Θεόδωρος Σκυλακάκης θέτει ένα κρίσιμο ερώτημα που το ελληνικό πολιτικό σύστημα τείνει να αναβάλλει. Τι συμβαίνει όταν η τεχνολογία δεν απλώς συμπληρώνει την ανθρώπινη εργασία, αλλά την αντικαθιστά; Η απάντησή του είναι νηφάλια και, γι’ αυτόν τον λόγο, ενοχλητική. Η εκτόπιση δεν αποτελεί σενάριο επιστημονικής φαντασίας, αλλά μια διαδικασία που έχει ήδη ξεκινήσει, απαιτώντας θεσμική προετοιμασία και όχι απλώς ευχολόγια.
Ωστόσο, θα ήθελα να επεκτείνω τη σκέψη του ένα βήμα παραπέρα, εστιάζοντας σε έναν τομέα που γνωρίζω από την εσωτερική του λειτουργία: την επικοινωνία και τη δημόσια σφαίρα. Διότι, αν η εκτόπιση της εργασίας είναι το οικονομικό διακύβευμα της τεχνητής νοημοσύνης, η εκτόπιση της αυθεντικής δημόσιας φωνής είναι το δημοκρατικό της διακύβευμα. Και σε αυτό το δεύτερο μέτωπο, η Ελλάδα δεν έχει καν ξεκινήσει τη σχετική συζήτηση.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι το επόμενο θέμα της ατζέντας, είναι το μέσο με το οποίο θα διαμορφώνεται η ατζέντα
Σκεφτείτε ένα δελτίο τύπου, μια πολιτική ανάρτηση, ή ένα άρθρο γνώμης όπως αυτό. Μπορείτε να είστε απόλυτα βέβαιοι ότι γράφτηκε από άνθρωπο; Η ειλικρινής απάντηση είναι, πλέον, όχι. Η τεχνητή νοημοσύνη παράγει ήδη πολιτικό λόγο που είναι γραμματικά άψογος, ρητορικά πειστικός και, το πιο κρίσιμο, δυσδιάκριτος από αυτόν που παράγεται από ανθρώπους. Στα επικοινωνιακά επιτελεία, στα γραφεία Τύπου, στις αίθουσες σύνταξης, η μετάβαση αυτή συντελείται με αθόρυβο ρυθμό.
Δεν εκφράζω αυτή την άποψη ως τεχνοφοβικός. Αντιθέτως. Όσοι εργαζόμαστε στον χώρο της επικοινωνίας οφείλουμε να αξιοποιήσουμε αυτά τα εργαλεία, όπως κάθε επάγγελμα έχει αξιοποιήσει κάθε τεχνολογική καινοτομία. Το πρόβλημα δεν έγκειται στη χρήση. Το πρόβλημα είναι η έλλειψη διαφάνειας κατά τη χρήση, ειδικά σε έναν χώρο όπως η πολιτική, όπου η εμπιστοσύνη αποτελεί το μοναδικό ουσιαστικό νόμισμα.
Το τριπλό κενό
Ο Σκυλακάκης έχει απόλυτο δίκιο όταν τονίζει ότι η απάντηση στην εκτόπιση δεν είναι η άρνηση, αλλά η προσαρμογή. Αυτό σημαίνει εκπαίδευση, δημιουργία δικτύων ασφαλείας και αναδιανομή των ωφελειών που προκύπτουν από την αυξημένη παραγωγικότητα. Η ίδια λογική πρέπει να εφαρμοστεί και στη δημόσια σφαίρα, όπου εντοπίζω τρία βασικά κενά.
Πρώτον, κενό διαφάνειας. Δεν υπάρχει κανένας κανόνας που να υποχρεώνει ένα κόμμα, έναν υποψήφιο ή έναν θεσμό να γνωστοποιεί πότε το περιεχόμενο που δημοσιεύει έχει παραχθεί ή διαμορφωθεί ουσιωδώς από τεχνητή νοημοσύνη. Ο ευρωπαϊκός κανονισμός για την ΤΝ βαδίζει προς τη σωστή κατεύθυνση όσον αφορά τα deepfakes και το συνθετικό περιεχόμενο, αλλά η καθημερινή, «αθώα» χρήση στην πολιτική επικοινωνία παραμένει σε μια γκρίζα ζώνη.
Δεύτερον, κενό δημοσιογραφικής ανθεκτικότητας. Τα ελληνικά ΜΜΕ, υπό οικονομική πίεση, έχουν κάθε λόγο να αντικαταστήσουν την ανθρώπινη εργασία με αυτοματοποιημένη παραγωγή περιεχομένου. Χωρίς επένδυση στη διασταύρωση πληροφοριών και στο ρεπορτάζ πεδίου – δηλαδή, σε εκείνες τις πτυχές που η μηχανή αδυνατεί να καλύψει – ο δημόσιος διάλογος κινδυνεύει να πλημμυρίσει από κείμενα που κανείς δεν έχει ελέγξει ουσιαστικά και κανείς δεν υπογράφει με πραγματική ευθύνη.
Τρίτον, κενό θεσμικής παιδείας. Το πολιτικό προσωπικό της χώρας, με ελάχιστες αξιοσημείωτες εξαιρέσεις, αντιμετωπίζει την ΤΝ ως αντικείμενο μελλοντολογικών συζητήσεων. Το βιβλίο του Σκυλακάκη αποτελεί μία από αυτές τις εξαιρέσεις, ακριβώς επειδή προσεγγίζει το ζήτημα ως ένα υφιστάμενο πολιτικό πρόβλημα, με συγκεκριμένους αριθμούς, διλήμματα και κόστη, αντί να το χρησιμοποιεί ως αφορμή για γενικόλογη ρητορική περί «προκλήσεων και ευκαιριών».
Μια συγκεκριμένη πρόταση
Επειδή τα άρθρα παρέμβασης οφείλουν να καταλήγουν σε συγκεκριμένες προτάσεις, καταθέτω την εξής: Πριν από τις επόμενες εθνικές εκλογές, τα πολιτικά κόμματα να συνυπογράψουν έναν εθελοντικό Κώδικα Διαφάνειας για τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στην πολιτική επικοινωνία. Αυτός ο κώδικας θα περιλαμβάνει τρεις απλές δεσμεύσεις: α) σήμανση του συνθετικού οπτικοακουστικού υλικού, β) απαγόρευση της πλαστοπροσωπίας πραγματικών προσώπων, και γ) δημόσια δήλωση πολιτικής σχετικά με τη χρήση εργαλείων ΤΝ στην προεκλογική εκστρατεία.
Δεν απαιτείται νόμος για να ξεκινήσει η εφαρμογή του· απαιτείται πολιτική βούληση και ένα κόμμα που θα κάνει την αρχή. Όποιος το τολμήσει πρώτος, θα κερδίσει κάτι που κανένας αλγόριθμος δεν μπορεί να παράγει: Αξιοπιστία.
Η τεχνητή νοημοσύνη αναμφίβολα θα εκτοπίσει την εργασία. Αυτό είναι κάτι που πλέον γνωρίζουμε, και οφείλουμε στον Σκυλακάκη που το έθεσε στο ελληνικό δημόσιο διάλογο με σοβαρότητα. Το εάν όμως θα εκτοπίσει και την εμπιστοσύνη από τη δημόσια σφαίρα, αυτό δεν είναι τεχνολογικό ζήτημα. Είναι πολιτική επιλογή. Και οι πολιτικές επιλογές, ευτυχώς, εξακολουθούν να λαμβάνονται από ανθρώπους.
* Ο Βασίλης Τσιατσιάμης είναι Σύμβουλος Στρατηγικής Επικοινωνίας & Public Affairs
