Η Δημογραφική Πρόκληση: Μια Ωρολογιακή Βόμβα στα Παγκόσμια Συνταξιοδοτικά Συστήματα

Η παγκόσμια γήρανση του πληθυσμού, η δραματική μείωση των ποσοστών γεννήσεων και η αυξανόμενη διάρκεια ζωής έχουν δημιουργήσει μια εκρηκτική κατάσταση για τα συνταξιοδοτικά συστήματα παγκοσμίως. Η 18η ετήσια έκθεση Marsh CFA Institute Global Pension Index 2026, η οποία εξετάζει 55 συστήματα που καλύπτουν το 66% του παγκόσμιου πληθυσμού, εκπέμπει ισχυρό σήμα κινδύνου για τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα των συντάξεων. Τα ευρήματα αποκαλύπτουν τις τεράστιες πιέσεις που δέχονται τόσο οι κρατικοί προϋπολογισμοί όσο και τα ιδιωτικά συνταξιοδοτικά ταμεία.

Η Δημογραφική Βόμβα στα Ταμεία: Το Εκρηκτικό Κοκτέιλ που Απειλεί τα Διεθνή Συνταξιοδοτικά Συστήματα

Σύμφωνα με την Κυριακάτικη Απογευματινή, η βασική αιτία του προβλήματος εντοπίζεται στη ριζική αλλαγή της πληθυσμιακής πυραμίδας. Η έκθεση επισημαίνει ότι ο παγκόσμιος δείκτης γονιμότητας μόλις και μετά βίας ξεπερνά το 2,1, το όριο που διασφαλίζει την αντικατάσταση του πληθυσμού. Στις πιο ανεπτυγμένες χώρες, αυτό το όριο έχει ξεπεραστεί αρνητικά από το 1974. Από τα 55 εξεταζόμενα συστήματα, 43 έχουν δείκτη γονιμότητας κάτω από 2,1, ενώ 23 βρίσκονται κάτω από το 1,5.

Ταυτόχρονα, το προσδόκιμο ζωής κατά τη συνταξιοδότηση, για άτομα ηλικίας 65 ετών στις ανεπτυγμένες περιοχές, έχει αυξηθεί κατά 50,9% από το 1950 και πλέον ανέρχεται σε περίπου 20 έτη. Αυτό σημαίνει ότι οι συντάξεις πρέπει να καταβάλλονται για 20, 30 ή και 40 χρόνια.

Αυτός ο συνδυασμός παραγόντων οδηγεί σε εκθετική αύξηση του δείκτη εξάρτησης των ηλικιωμένων. Αν υιοθετηθεί ένας πιο ρεαλιστικός δείκτης για το μέλλον (ο πληθυσμός άνω των 70 ετών προς τον πληθυσμό 20-69 ετών), στις ανεπτυγμένες χώρες αναμένεται δραματική αύξηση τα επόμενα 30 χρόνια, από 23% σε 37%. Αυτό μεταφράζεται σε μείωση των εργαζομένων ανά ηλικιωμένο από 4,3 σε μόλις 2,7. Σε ορισμένες περιοχές, η κατάσταση είναι ακόμη πιο ανησυχητική: σε 30 χρόνια, ο δείκτης αυτός προβλέπεται να φτάσει το 81% στο Χονγκ Κονγκ, το 62% στη Νότια Κορέα, το 60% στην Ιαπωνία και την Ταϊβάν, το 57% στην Ιταλία και το 56% στην Ισπανία.

Η έκθεση αξιολογεί τα συστήματα με βάση τρεις βασικούς πυλώνες: την επάρκεια (40%), τη βιωσιμότητα (35%) και την ακεραιότητα (25%). Η ανάλυση των αποτελεσμάτων καταδεικνύει ότι ο πυλώνας της βιωσιμότητας αποτελεί τη μεγαλύτερη πρόκληση παγκοσμίως.

Η Ολλανδία καταλαμβάνει την πρώτη θέση με βαθμολογία 85,8 στα 100, ακολουθούμενη από τη Δανία με 84,1 και την Ισλανδία με 84,0. Στην πρώτη εξάδα βρίσκονται επίσης η Σιγκαπούρη με 82,0, το Ισραήλ με 81,9 και η Αυστραλία με 80,6. Συνολικά, έξι συστήματα κατατάσσονται στην ανώτατη βαθμίδα Α. Στην άλλη πλευρά του φάσματος, χώρες όπως η Αργεντινή (Grade D με σκορ 43,7), η Ινδία (46,8), η Τουρκία (46,6) και οι Φιλιππίνες (49,2) παρουσιάζουν σοβαρές αδυναμίες και παραλείψεις, θέτοντας σε άμεση αμφισβήτηση τη μελλοντική τους ικανότητα να πληρώσουν συντάξεις.

Η Ολλανδία ξεχωρίζει χάρη στον συνδυασμό κρατικής σύνταξης, ευρείας επαγγελματικής συνταξιοδοτικής κάλυψης και ισχυρής θεσμικής εποπτείας. Ωστόσο, ακόμη και το κορυφαίο σύστημα βρίσκεται σε διαδικασία προσαρμογής, μεταβαίνοντας από τα παραδοσιακά προγράμματα καθορισμένων παροχών σε περισσότερο εξατομικευμένα προγράμματα καθορισμένων εισφορών. Η μεταρρύθμιση αποσκοπεί στην προσαρμογή των συντάξεων στις μεταβαλλόμενες εργασιακές διαδρομές και στη μεγαλύτερη διαφάνεια για τους ασφαλισμένους. Οι οικονομικές συνέπειες είναι ήδη ορατές. Από το 2000, η δημόσια δαπάνη για τους ηλικιωμένους στις 27 χώρες του ΟΟΣΑ που περιλαμβάνονται στον δείκτη αυξήθηκε κατά μέσο όρο κατά 1,5% του ΑΕΠ, ενώ ο ΟΟΣΑ προβλέπει περαιτέρω αύξηση κατά 0,7% του ΑΕΠ τα επόμενα 20 χρόνια.

Επενδυτικό Ρίσκο

Παράλληλα, η μετάβαση των ιδιωτικών συνταξιοδοτικών ταμείων προς τα συστήματα καθορισμένων εισφορών (DC) μεταφέρει το επενδυτικό ρίσκο απ’ ευθείας στους ώμους των εργαζομένων. Καθώς τα μέλη των Ταμείων γερνούν, οι εκροές για παροχές θα ξεπεράσουν τις εισροές εισφορών. Με περίπου 70 τρισεκατομμύρια δολάρια να είναι σήμερα επενδεδυμένα σε ιδιωτικά συνταξιοδοτικά ταμεία παγκοσμίως, η ανάγκη των Ταμείων για ρευστότητα αναμένεται να τα στρέψει σε πιο αμυντικές και χαμηλότερου ρίσκου επενδύσεις, επηρεάζοντας τις παγκόσμιες κεφαλαιαγορές.

Η έκθεση, σε συνεργασία με τις κατευθύνσεις του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ, προτείνει άμεσες και ριζικές πολιτικές παρεμβάσεις για την αποφυγή της κατάρρευσης:

1. Αύξηση των ορίων ηλικίας συνταξιοδότησης. Σύνδεση της ηλικίας εξόδου με το αυξανόμενο προσδόκιμο υγιούς ζωής, ώστε να περιοριστεί η συνεχής επέκταση της διάρκειας της συνταξιοδότησης.
2. Ενίσχυση της κεφαλαιοποιητικής χρηματοδότησης. Τα συστήματα που βασίζονται αποκλειστικά στο διανεμητικό σύστημα (pay-as-yougo), όπου οι σημερινοί εργαζόμενοι πληρώνουν τους σημερινούς συνταξιούχους, δέχονται τις πιο ακραίες πιέσεις και πρέπει επειγόντως να αναδιαρθρωθούν προτού καταστούν εντελώς μη βιώσιμα.
3. Ευελιξία στη σχεδίαση των προϊόντων. Θέσπιση ευέλικτων ορίων ηλικίας και δυνατοτήτων προσωρινής αναστολής της σύνταξης, ώστε να ενθαρρύνεται η παράταση της εργασίας (π.χ. μέσω μερικής απασχόλησης), χωρίς φορολογική εξόντωση των ηλικιωμένων.
4. Διεύρυνση της κάλυψης. Ενσωμάτωση των αυτοαπασχολούμενων και των εργαζομένων σε μη παραδοσιακές μορφές απασχόλησης, μέσω συστημάτων αυτόματης εγγραφής.

Δημοσιεύθηκε στην Κυριακάτικη Απογευματινή